گنج‌های جنگ هشت‌ساله

گنج‌های جنگ هشت‌ساله

مهدی جبرائیلی تبریزی

جنگ ایران و عراق، در حقیقت دفاع نابرابر سپاه اسلام در مصاف کفر و الحاد بود. این جنگ، گنج‌هایی که در اعماق تاریخ پنهان شده بودند و باید روزی آشکار می‌شدند، نمایان کرد. گرانبهاترین گنج جنگ ما در این عصر را باید بازگشت انسان دورمانده از اصل خویش به فطرت الهی دانست. انسان عصر مدرنیته آشفته‌خاطر و پریشان است. هیاهوی ماشینی او را در ‌هاله‌ای از تحیر و سرگردانی و بر سر چندراهی باطل گرفتار کرده است. در این وانفسای ظلم و ظلمات بود که نفحه‌ای الهی به جسم‌های خسته و درمانده، رمقی دیگر بخشید و ندایی آسمانی همگان را به سمت خدا فرا خواند. فرعونیان زمان همچون همه فراعنه تاریخ در برابر آن تاب نیاوردند و به سویش هجوم آوردند. اما خداوند اراده کرده بود که نور خویش را بر تاریکخانه ایسمها و رسمهای الحادی بگستراند. مردان خدا به دفاع برخاستند و بر دژخیمان تاختند. تاریخ هشت سال جنگ را باید بارها خواند و خواند و به تامل نشست. چگونه عِده ‌اندک با عُده ناچیز در برابر آن همه توپ و‌ تانک سینه سپر کردند و سرافرازانه بیرق فتح و ظفر بر قله عزت و غیرت به اهتزاز درآوردند؟ آثار دفاع مقدس را در سه سطح فردی، ملی و فراملی می‌توان واکاوی کرد: بعد فردی؛ جنگ و دفاع سبب ایجاد تحول معنوی عمیقی در آحاد جامعه شد. فضای فرهنگی-اجتماعی آلوده و مسموم طاغوتی، به انحطاط اخلاقی و رفتاری منجر شده بود. نقش سینما و هنرهای نمایشی با ضریب جذابیتی بالا و نشریات و نظام آموزشی نقش بیشتری داشتند. اما هنر امام و انقلاب و جنگ بر همه ناهنرها چیره گشت که شمایلی از آن را در جبهه‌های جهاد می‌توان دید. حالات معنوی و عرفانی رزمندگان در جبهه‌های نبرد، دلیل این ادعا است. دستکاری مدارک شناسایی برای اعزام به جبهه و شهادت‌طلبی و دلیلی غیر از این نداشت. وصیت‌نامه شهیدان سند زنده‌ای است که می‌توان تاثیر فرهنگ عاشورا را در ذهن و زبان رزمندگان دید. بعد ملی؛ تاریخ طاغوت بدون لکنت می‌گوید که غبار ذلت این خاک را فراگرفته بود. ظلمت ظلم همه جا را فراگرفته بود. بیگانگان بر آن حکمرانی می‌کردند، مردم ایران ناباورانه تحقیر می‌شد و در خانه خود ذلت می‌دید. ثروت ایران و ایرانی به چپاول رفته بود. مردی از تبار عاشورا برخاست و دست ما را گرفت و بلندمان کرد و سرافرازمان نمود. دشمن با جنگ تحمیلی و متجاوزانه می‌خواست سلطه و سیطره خود را بر ما بازگرداند. اما اراده مردان و زنان مجاهد بر همه امکانات و تجهیزات دشمن غالب گشت. با دفاع مقدس ایران از انحطاط فرهنگی نجات یافت. به استقلال و تمامیت ارضی و امنیت دست یافت. استعدادها شکوفا و خلاقیتها بروز و رشد کردند، اعتماد به توان خودی حاصل گشت. بعد فراملی؛ دفاع مقدس در مرزهای ایران محصور نماند. دیگران از انقلاب و جنگ ایران الگو گرفتند و دفاع مقدس عامل شکل‌گیری گروه‌های مقاومت در منطقه شد. حزب‌الله لبنان، سازمان بدر عراق و سالها بعد حشدالشعبی عراق، انصارالله یمن، آفریقا و... مانیفست دفاعی خویش را از دفاع مقدس گرفتند و نتیجه آن شد که دیدیم. اکنون محور مقاومت بر صهیونیسم غالب گشته است. منحوسان روزگار دیگر در منطقه جایگاهی ندارند هر چند پایگاهی داشته باشند. خودشان بر نقش انقلاب اسلامی ایران در این تطور اعتراف دارند و سر درگم. رزمندگان اسلام در دفاع مقدس عظمت و شوکت اسلام را به جهانیان نشان دادند. در دفاع مقدس، ما گنجهای گرانسنگ یافتیم که بی‌بدیل هستند. رهبر معظم انقلاب حکیمانه فرمودند: «‌هشت سال دفاع مقدس ما صرفاً یک امتداد زمانی و فقط یک برهه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ زمانی نیست؛ گنجینه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ عظیمی است که تا مدت‌های طولانی ملت ما می‌تواند از آن استفاده کند... ما در جنگ، بسیار جان‌های عزیز را از دست دادیم و خسارت‌های مادّی و معنوی زیادی هم تحمل کردیم؛ اما چیزی در دل این ملت جوشید که برکات و ارزشش برای امروز و فردای این ملت، از همه چیز بالاتر است و آن، احساس اتّکاء به نفس، احساس عزّت، احساس استقلال، احساس خودباوریِ ملیِ عظیم و احساس اعتقاد به این بود که اگر یک ملت حول محور ایمان به خدا و عمل صالح جمع شوند، معجزاتِ نشدنی یکی پس از دیگری قابل شدن خواهد شد.» حقا که امام ما دفاع را، مقدس نامید.

چرایی تقدس دفاع مقدس

چرایی تقدس دفاع مقدس

مهدی جبرائیلی تبریزی

در روز ۳۱ شهریور ۱۳۵۹ عراق با حمله سراسری از طریق هوایی، زمینی و دریایی به ایران‌، جنگی تمام‌عیار را آغاز کرد. صدام حسین در روز

۲۶ شهریور ۱۳۵۹ در مجلس نمایندگان عراق اعلام کرد که عراق به صورت یک‌جانبه و بر‌خلاف توافق، قرارداد ۱۹۷۵ الجزایر را لغو و برای بازپس‌گیری مناطقی که ایران از عراق ‌اشغال کرده است، اقدام می‌کند.

البته انگیزه صدام از این اقدام‌، فراتر از مناقشات مرزی بر سر اروندرود یا اختلاف بر سر جزایر سه‌گانه در خلیج‌فارس و مانند آن بوده است. مستندات متعدد بر هدف او بر براندازی و نابودی حکومت نوپای جمهوری اسلامی دلالت دارند. صدام مدعی بود «ظرف سه روز تهران را فتح خواهد کرد». یا طه یاسین رمضان معاون اول نخست‌وزیر عراق در شروع جنگ اعلام کرد: «این جنگ به پایان نخواهد رسید، مگر اینکه رژیم حاکم بر ایران به طور کلی منهدم شود».

رژیم حاکم بر ایران توسط فقیهی اسلام‌شناس تاسیس شده بود. امام از ابتدای مبارزه‌، مبانی مبارزاتی خود را اصول اعتقادی و مکتبی بیان کرد. علت شکل‌گیری بسیج مردمی هم این اصل بود. زیرا عموم مردم به مبانی دینی معتقد بودند و با الهام گرفتن از مکتب عاشورا و نگاه به افق ظهور، دفاع از انقلاب اسلامی را مقدس می‌دانستند و به همین دلیل از هیچ ایثار و نثاری در راه آن هدف دریغ نمی‌کردند.

اولین‌بار امام خمینی، به مناسبت سومین سالگرد پیروزی انقلاب اسلامی، اصطلاح دفاع مقدس را در خلال سخنانی به کار برد، اما این عبارت ناظر به جنگ ایران و عراق نبود و دایره‌ای گسترده‌تر را دربرمی‌گرفت: «چنان‌که اینجانب و مسئولین جمهوری اسلامی مکرراً اعلام نموده‌ایم، ملت و دولت جمهوری اسلامی ایران تسلیم احکام مقدس قرآن و اسلام‌اند... و تا دولتی به حریم کشور آنان تجاوز نکند و متعهد به احکام اسلام باشد، آن را برادر خود می‌دانند...و نیز به حکم اسلام از تجاوز به حقوق و حدود خود دفاع کرده و تجاوزگر را تأدیب نمایند و در این صورت است که هیچ قدرتی به فضل خداوند متعال نمی‌تواند آنان را از این دفاع مقدس باز‌دارد».(صحیفه امام، ج۱۶، ص۴۷).

امام خمینی(ره) در سال ۱۳۶۶ مبانی فقهی و اعتقادی دفاع مقدس را چنین بیان می‌کنند: «هیهات که خمینی در برابر تجاوز دیوسیرتان و مشرکان و کافران به حریم قرآن کریم و عترت رسول خدا و امت محمد(صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) و پیروان ابراهیم حنیف ساکت و آرام بماند و یـا نظـاره‌گر صحنه‌هـای ذلت و حقـارت مسلمانان باشد. من خون و جان ناقابل خویش را برای ادای واجـب حق و فریضـه دفـاع از مسلمانـان آمـاده نمـوده‌ام و در انتظـار فوز عظیـم شهادتـم».(صحیفه امام، ج۲۰، ص۳۱۸).

همچنین پیام دیگر امام خمینی به خوبی بر این نوع نگاه گواهی می‌دهد: «ملت عزیز ایران هم، که در تمامی صحنه‌ها خود را ملزم به ادای تکلیف الهی و دفاع از دستاوردهای آن می‌دانند، باید متوجه باشند که امروز پر کردن جبهه‌های نبرد از نیروهای آموزش دیده و آمادگی دفاع از اسلام و ایران برای همه قشرها از اهم واجبات الهی است که هیچ چیز دیگر مانع از انجام آن نمی‌شود؛ که بحمدالله مردم به این وظیفه شرعی و مقدس خود به خوبی عمل کرده و می‌کنند.... از ملت عزیز می‌خواهم که جبهه‌ها و پشت جبهه‌ها را گرم نگه دارند، تا با لطف و عنایت خداوند متعال و دعای خیر حضرت ولی امر- ارواحنا فداه- شاهد موفقیت بیشتر در انجام فریضه دفاع الهی باشیم.»(صحیفه امام، ج۲۰، ص۳۳).

بنابراین اصطلاح دفاع مقدس که از سال ۱۳۶۱ در فرهنگ سیاسی انقلاب اسلامی، از پربسامدترین واژگان به شمار می‌آید، بیشتر ناظر به ماهیت تقابل حکومت بعثی عراق و سایر هم‌پیمانان و حامیان آن در جهان با جمهوری اسلامی و انقلاب اسلامی ایران و نیز ایستادگی و مقاومت ایران در برابر فشارهای برون‌مرزی و بین‌المللی بوده و به تدریج به جنگ ایران و عراق اختصاص یافته است.

با این توصیف، برجسته‌ترین شاخصه و دالّ مرکزی دفاع مقدس‌، صیانت از هویت دینی و به تبع آن هویت ملی بر مبنای گزاره‌های دینی بود. چنان‌که براساس قواعد فقهی مبتنی بر مبانی کتاب و سنت‌، دفاع از وطن اسلامی و جغرافیایی واجب است. پس مبانی معرفتی را به جرات می‌توان موتور پیشران دفاع دانست.

رهبرمعظم انقلاب می‌فرماید: «این‌جور نباشد که تصوّر بشود؛ فقط یک جنگی بود مثل جنگ‌هایی که بقیّه دارند در دنیا می‌کنند... این نبود قضیّه؛ قضیّه، قضیّه‌ دین، آرمان الهی، حاکمیّت اسلام و انقلاب بود، اسلام انقلابی بود که اینها را می‌کشاند».

دفاع مقدس بر مدار و محور تعهد دینی انجام می‌گیرد. یعنی در دفاع باید به تقیّدات فقهی ملتزم بود و از هرگونه تجاوز و ظلم اجتناب کرد. رهبرانقلاب درباره این مبنای فقهی از امام نقل می‌کنند: «[در دفاع مقدس] می‌توانستیم شهرهایی را که در بُرد موشک ما بود -که از جمله‌اش خود بغداد بود- بزنیم؛ امام به ما گفتند که اگر خواستید به یک نقطه‌ غیرنظامی -غیر‌پادگان و امثال اینها- بزنید‌، حتماً باید قبلاً به‌وسیله‌ رادیو اعلام بکنید که ما می‌خواهیم فلان ‌جا را بزنیم تا مردم کنار بروند. شما ملاحظه کنید؛ یک چنین تقیّداتی در دنیا معمول نیست».

بنابراین تعبیر دفاع مقدس به دلیل دین‌بنیانی و الهی بودگی آن و نفی نگاه سکولار و غیردینی به جنگ و دفاع است. زیرا دفاع در برابر متجاوز‌، صرفاً دفاع از مرز جغرافیایی و آب و خاک یک کشور نبود؛ بلکه دفاع از حکومتی بود که برای احیاء ارزش‌های مقدس دینی تاسیس شده بود. با این نگره‌، گستره دفاع مقدس به زمان جنگ و ساحت میلیتاریستی و نظامی محدود نمی‌شود و عرصه سیاست، اجتماع، فرهنگ و اقتصاد را هم شامل می‌شود. از این‌رو، این دفاع، امری دینی و الهی و تکلیف شرعی قلمداد و در چارچوب وظایف دینی مسلمانان تعریف می‌شد. پس هر دفاعی که از مقدّسات و ارزش‌های الهی در هر ساحتی انجام گیرد؛ صبغه الهی به خود گرفته و تقدس می‌یابد.